Journal of Kiswahili and Other African Languages
The Journal of Kiswahili and Other African Languages is a high quality open-access, peer-reviewed and refereed multidisciplinary research journal, dedicated to serve the society by the global dissemination of information through an unparalleled commitment to quality, reliability, and innovation and research work. Journal of Kiswahili and Other African Languages welcomes and acknowledges high quality theoretical and empirical original research papers, case studies, review papers, literature reviews and conceptual framework from researchers, academicians, professional, practitioners and students from all over the world. Journal of Kiswahili and Other African Languages engages its noble efforts for the development and endeavours to give you the best.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
Urefu wa Irabu katika Viambishi-Awali vya Vitenzi Viso-Ukomo vya Kiswahili Sanifu
Makala hii inawasilisha matokeo ya utafiti iliochunguza iwapo kiambishi-awali cha kitenzi kiso-ukomo, <ku->, kinaweza kuathiri urefu wa irabu pindi kinapoambatishwa kwenye mashina ya utenda ya vitenzi vya Kiswahili sanifu. Utafiti huo wa kitaamuli ulitumia usampulishaji sinasibu na nasibu ili kuteua sampuli zilizotoa data za utafiti. Data zilikusanywa maktabani, katika Chuo Kikuu cha Dodoma, kwa kutumia mbinu ya upitiaji nyaraka; na uwandani, katika eneo la Mji Mkongwe, Zanzibar, kwa kutumia mbinu ya usaili. Data hizo zilikuwa vidahizo vya Kiswahili sanifu vyenye uambishaji kisarufi na uambishaji nyambulishi. Vidahizo hivyo vilitamkwa na wazungumzaji wa Kiswahili sanifu. Matamshi hayo yalirekodiwa kwenye kinasa-sauti na kuchakatwa maabarani kwa kutumia programu ya kompyuta ili kubainisha nyakaa za irabu mbalimbali zinazotokea kwenye matamshi hayo. Uchanganuzi wa data unaonyesha kuwa kiambishi-awali kiso-ukomo, <ku->, kinaweza kuathiri urefu wa irabu za vitenzi kulingana na vipashio vinavyotokea mwanzoni mwa shina la utenda la kitenzi husika, au kulingana na sifa za kitenzi zilizorithiwa kutoka lugha ya Mame-Bantu. Mashina ya vitenzi yanayoanza kwa konsonanti yanapoambatishiwa kiambishi-awali kiso-ukomo, <ku->, irabu zake huendelea kuwa na urefu uleule. Mashina mengi ya vitenzi vinavyoanza kwa irabu <a->, <e->, <i-> na <o-> nayo irabu zake huwa na urefu uleule yanapoambatishiwa kiambishi-awali kiso-ukomo, <ku->. Hata hivyo, kuna vitenzi vichache vinavyoghairi kanuni hiyo, ambapo hukubali irabu ya kiambishi hicho kuyeyushwa na kuwa kiyeyusho cha midomo, halafu irabu inayofuatia ya shina la kitenzi hurefushwa ili kufidia urefu wa irabu iliyoyeyushwa. Kwa mashina yanayoanza kwa irabu <u->, urefu wa irabu za maumbo mapya yanayozaliwa huendelea kuwa uleule yanapoambatishiwa kiambishi-awali hicho. Zaidi ya hayo, kitenzi <kuja> ndicho kitenzi pekee cha Kiswahili sanifu chenye irabu ndefu kwenye kiambishi-awali kiso-ukomo, <ku->. Hata maneno mengine yanayotokana na kitenzi hicho yana irabu ndefu, au konsonanti ndefu, kwenye viambishi-awali vyake, inayopakana na mzizi wa neno, kama ilivyo irabu ndefu katika kitenzi <ku:ja>. Inavyoelekea, Kiswahili sanifu hurefusha irabu au konsonanti inayotokea kabla ya mzizi wa kitenzi <ku:ja>, au kabla ya mzizi wa maneno yanayotokana na kitenzi hicho, ili kufidia silabi ya kwanza ya mzizi wa kitenzi hicho iliyokuwepo katika lugha ya Mame-Bantu.
Copyright (c) 2026 Journal of Kiswahili and Other African Languages https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Uchanganuzi wa Ubanaji wa Maana za Maneno Katika Jukwaa la “Facebook”
Makala hii inachanganua ubanaji wa maana za maneno katika jukwaa la Facebook. Suala la ubanaji wa maana za maneno katika mawasiliano limewavutia wasomi kadhaa. Hata hivyo, hakuna utafiti ambao umefanyika kuhusu ubanaji wa maana za maneno katika jukwaa la Facebook. Makala hii imejikita katika kuchanganua ubanaji wa maana za maneno pamoja na kiini cha matumizi ya ubanaji huo katika jukwaa la Facebook. Makala hii iliongozwa na Nadharia ya Semantiki Leksika ya Blutner (1998). Mkabala wa makala hii ni wa kimaelezo. Sampuli ya utafiti huu ilikuwa ya kimakusudi, ambapo tuliteua vikundi vitatu vya mawasiliano katika jukwaa la Facebook kwa hiari. Data iliyotumika katika makala hii ilikusanywa kati ya mwezi Aprili na Oktoba mwaka wa 2020.Vikundi vya mawasiliano kwenye jukwaa la Facebook vilitumika. Data hii ilikusanywa kwa ajili ya tasnifu ya uzamili iliyoshughulikia suala la Uchanganuzi wa Kipragmatiki wa Maana ya Mawasiliano katika Jukwaa la Facebook. Tulipitia kurasa za makundi ya mawasiliano katika jukwaa la Facebook na kunakili data husika. Tulichanganua data tuliyoinakili ili kupata lengo la ubanaji wa maana za maneno kwenye jukwaa la Facebook. Data iliyokusanywa kuhusu mada hii inaonesha kwamba mawasiliano katika jukwaa la Facebook husheheni matumizi ya ubanaji wa maana za maneno. Kwa kuzingatia Mkabala wa Pragmatiki, makala hii inaonesha kwamba watu hutumia ubanaji wa maana za maneno. Watu hubana maana za maneno kwa ajili ya kusetiri ujumbe na kuhifadhi heshima na taadhima kwa wanakikundi. Maana za maneno hubanwa kulingana na mazingira ya usemi husika kwa nia ya kuleta umoja.
Copyright (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Female Musicians and the Preservation of Cultural Practices Through Vernacular Songs in Zimbabwe
Historically, the role played by female musicians in popular music in general, and in cultural development and preservation in particular, remains underrepresented despite their significant contributions. This paper focuses on the contributions that are being made by female musicians in the preservation and promotion of cultural practices. These practices include norms, values, language and artefacts. Considering the fact that music is a subset of culture, this paper examines the preservation and promotion of African indigenous culture, focusing on three Zimbabwean female musicians and drawing examples from five of their purposively sampled songs. IsiNdebele and Shona songs are analysed to examine their influence in the transmission, preservation and promotion of cultural elements. Using De Korne’s (2021) categorisation of language activism strategies, we analyse how songs by three selected female musicians work towards the development and preservation of cultural practices. Primary data is gathered through lyrical content analysis of five of their purposively selected songs to deduce meaning and extract the messages conveyed in the songs. Secondary data collection employs desktop research by consulting academic publications on the preservation and promotion of cultural practices. The paper concludes that vernacular songs play a significant role in influencing the preservation and promotion of norms, beliefs, values, language and material culture.
Uasi au Utatu katika Ujitambulishaji wa Wanajenizi: Matumizi ya Mihadarati katika Nyimbo za Gengetone
Makala hii inahusu matumizi ya uasi ndani ya utatu kama mkakati wa kutambulisha vijana wa Jenizi kupitia nyimbo za Gengetone. Fasihi simulizi kupitia kipera kimojawapo cha nyimbo za gengetone, inatumiwa kupinga na au kuhimiza matumizi ya mihadarati kupitia majukwaa mbalimbali ya kidijitali. Kwa jicho la haraka, inaonekana kuwa, baadhi ya waimbaji wa gengetone wanashabikiwa ukiukaji wa ukawaida wa kijami. Hata hvivo, kwa kutumia jicho la ndani, imebainika kuwa, wasanii hawa wanapinga mifumo dhalimu ya kijamii na kupendekeza mwamko mpya. Kwa hivyo, ni muhimu kuchanganua nyimbo teule za gengetone kwa jicho la ndani ili kubainisha kiini chake. Kutokana na haya, makala hii inachunguza mikakati inayotumiwa kuasi ukawaida, matumizi ya uasi kama silka ya ujitambulishaji; na matumizi ya utatu kama mkakati wa kupinga unyanyaswaji wa wanyonge kupitia nyimbo za gengetone. Haya yamebainishwa katika makala haya, ambapo uchambuzi wa nyimbo tano za gengetone umefanywa kwa kuongozwa na Nadharia ya Utatu. Uchambuzi wa data katika makala hii umedhihirisha kwamba nyimbo za Gengetone zinakua kwa kasi kikubwa sana kutokana na uwezo wake wa kujinyambua, ili kupanua mipaka yake. Ujinyambuaji huu unafanywa kwa kuchopeka mitindo mipya ili kuendelea kuwa hai, kuvutia na kusisimua. Isitoshe, Gengetone siyo tu aina ya muziki, bali ni aina maalum ya ujitambulishaji wa vijana wa mjini. Huu ni mfano mzuri wa nguvu za sanaa zinazotumiwa kuvunja kuta za ukabila, kuunganisha tamaduni mbalimbali, na kutoa jukwaa la kuwawezesha vijana kutoa sauti zao. Ni jukwaa la utatu ambalo linaloonesha ukakamavu, ubunifu na uzalendo wa vijana wa mjini.
Umuhimu wa Ngano katika Jamii ya Wasukuma: Uchanganuzi wa Kijamii na Kitamaduni
Makala hii ni sehemu ya utafiti uliofanyika kabla katika Chuo Kikuu Huria cha Tanzania. Ililenga kubainisha umuhimu wa ngano katika jamii ya Wasukuma wa Kahama, Mkoa wa Shinyanga, kwa muktadha wa kijamii na kitamaduni. Utafiti ulifanyika katika vijiji vya Mpera, Iyenze, Isagehe na mtaa wa Nyakato, ukihusisha wazee 64 wenye umri wa zaidi ya miaka 70 waliopatikana kwa kutumia usampulishaji lengwa. Data zilikusanywa kupitia dodoso na mahojiano, ambapo zilichambuliwa kwa kutumia programu za SPSS kwa data za kitakwimu au za kiidadi, na ATLAS.ti kwa data za kimaelezo. Matokeo yalionesha kuwa washiriki wengi walikuwa na uelewa mkubwa kuhusu maana, umuhimu na matumizi ya ngano kama chombo cha kuimarisha maadili, mshikamano na kuhifadhi historia ya jamii. Wengine walitambua ngano kama visasili na visakale vinavyoeleza chimbuko la jamii, asili ya watu wake, na misingi ya mila na desturi zao. Aidha, utafiti huu umebainisha kwamba ngano ni urithi hai wa kitamaduni unaoendeleza utambulisho, maadili, na mshikamano wa jamii ya Wasukuma, sambamba na kutoa burudani na elimu kwa vizazi vinavyofuata. Utafiti unahitimisha kuwa ili kuhakikisha uendelevu wa urithi huu, ni muhimu kuweka mikakati ya kijamii na kielimu itakayohamasisha usimulizi wa ngano kwa vizazi vipya kupitia shule, makumbusho, na matamasha ya kitamaduni. Hatua hii itasaidia kuhifadhi na kuendeleza ngano za Kisukuma, na hivyo kuimarisha utambulisho na urithi wa kitamaduni wa Kiafrika.
Athari za Mtaala wa Umilisi katika Ukuzaji wa Umahiri wa Kuzungumza Kiswahili kwa Wanafunzi wa Shule za Sekondari Nchini Uganda
Umahiri wa kuzungumza lugha ni miongoni mwa matokeo yanayotarajiwa kutoka kwa mtu yeyote anayejifunza lugha ya kigeni au lugha ya pili. Mathalani nchini Uganda imebainika kuwa kiwango cha umahiri wa kuzungumza Kiswahili kwa wanafunzi wa shule za sekondari kilikuwa cha chini sana licha ya kufundishwa lugha hiyo kwa kutumia Mtaala wa Maarifa. Utafiti wa awali uliofanywa na watafiti ulibainisha kuwa, kiwango cha umahiri cha wanafunzi kuzungumza lugha ya Kiswahili kimeongezeka tangu kuanza kutumiwa kwa Mtaala wa Umilisi katika ufundishaji mwaka 2020 tofauti na ilivyokuwa chini ya Mtaala wa Maarifa. Kutokana na matokeo hayo, utafiti uliozaa makala haya umetathmini athari za Mtaala wa Umilisi katika ukuzaji wa umahiri wa kuzungumza Kiswahili kwa wanafunzi wa shule za sekondari nchini Uganda. Sampuli ya watoataarifa kumi na wawili (12) walimu na ishirini na wanne (24) wanafunzi ilitumika kwenye utafiti huu. Nadharia ya Mawasiliano katika Ufundishaji wa Lugha imetumika katika uchanganuzi wa data za utafiti. Mbinu zilizotumika kukusanya data za utafiti huu ni ushuhudiaji na usaili. Matokeo ya utafiti huu yanaonesha kwamba, athari za Mtaala wa Umilisi katika ukuzaji wa umahiri wa kuzungumza Kiswahili imebainika kuwa mtaala una athari chanya. Athari hizo zipo katika mbinu za ufundishaji, mbinu za ujifunzaji, mawanda ya matumizi ya lugha ya Kiswahili kwa wanafunzi husika na mawanda ya ujifunzaji na tathmini.
Copyright (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Mitazamo ya Ontolojia ya Waswahili katika Riwaya Teule za Muhammed Said Abdulla
Makala hii inafafanua namna mitazamo ya jamii ya Waswahili katika riwaya teule za Muhammed Said Abdulla (kuanzia sasa ataitwa MSA) inavyostawisha ontolojia yao. Kuwapo kwa suala la mitazamo tofauti katika jamii ya Waswahili limekuwa likishughulisha watafiti wengi. Hii ni kutokana na ukweli kuwa kila jamii ina namna yake ya kuangalia mambo kulingana na vyanzo vyao vya epistemolojia ambavyo kwavyo ontolojia huzaliwa (Sanga, 2018; Khamis, 2022). Hata hivyo, suala hili limekuwa likijadiliwa katika ujumuishi wa Uafrika bila ya kuangalia jamii pwekepweke. Makala hii inabainisha namna riwaya za MSA zinavyodhirisha kuwa mitazamo ya Waswahili ndiyo inayostawisha ontolojia yao. Makala hii imetokana na usanifu wa uchunguzi kifani ambapo data zimekusanywa kwa kutumia mbinu ya uchambuzi matini. Kupitia mbinu hiyo, jumla ya riwaya tatu (3) zimesomwa na kuchambuliwa. Riwaya hizo ni: Kisima cha Giningi (2011), Duniani Kuna Watu (2017) na Kosa la Bwana Msa (2013). Nadharia ya Ndani-Nje imetumika kwa kukamilishana na mbinu ya usimbishaji wa kimaudhui. Matokeo yanadhihirisha kwamba kuna mitazamo mitatu ya ontolojia ya Waswahili. Mitazamo hiyo ya kiontolojia ni: mtazamo wa imani za kijadi, mtazamo wa imani za kidini na mtazamo wa imani changamani.
Mtagusano wa Vipengele vya Utandawazi na Vipengele vya Falsafa ya Ubuntu katika Riwaya Teule za Kisasa za Kiswahili
Riwaya za kisasa ni zile zilizoandikwa katika zama za utandawazi na huakisi maisha, changamoto, na mitazamo ya dunia ya sasa. Tofauti na riwaya zisizo za kisasa au za mwanzo zinazosawiri mfumo wa maisha unaowaunganisha Waafrika kuishi kwa umoja na kushirikiana katika shughuli mbalimbali za maendeleo (Mbaabu, 1985). Riwaya za mwanzo zilihusisha mambo mbalimbali kama vile kusifia uhuru, falsafa ya Ubuntu, na Azimio la Arusha. Kwa kuwa, falsafa ya Ubuntu ilikuwepo toka zamani, ilichunguzwa pia katika riwaya za mwanzo (Roman, 2019). Vilevile, kuna tafiti zimeonesha kuwa falsafa ya Ubuntu imepotea kipindi cha utandawazi (Masimo, 2023). Hivyo, shabaha ya makala hii ni kuonesha mtagusano wa vipengele vya utandawazi na vya falsafa ya Ubuntu katika riwaya za kisasa za Kiswahili. Inasemekana kuwa, uandishi wa riwaya za kisasa ulianza miaka 1990 hadi sasa, ingawa utafiti huu umehusisha riwaya za kisasa zilizoandikwa miaka 2000 hadi 2010. Hii ni kwa sababu, riwaya zilizoandikwa miaka hiyo ni za aina tofauti, kama vile riwaya za kihistoria, za kisasa, na za kisaikolojia (Mulokozi, 2017). Utafiti huu uliongozwa na Nadharia ya Mwingilianomatini iliyoasisiwa na Julia Kristeva mwaka 1960. Data zilikusanywa na kuchambuliwa kwa kutumia mbinu ya usomaji makini wa matini zinazohusiana na utafiti ambazo ni riwaya za kisasa mbili za Kiswahili, nazo ni Babu Alipofufuka (2001) na Makuadi wa Soko Huria (2002). Riwaya hizo zimeteuliwa kwa sababu, zina sifa inayoendana na mada ya utafiti, na ni miongoni mwa riwaya za kisasa zilizoandikwa miaka 2000 mpaka 2010. Vilevile, data zilizopatikana zilifafanuliwa kwa kutumia mkabala wa kitaamuli. Aidha, matokeo ya utafiti huu yamedhihirisha kuwa vipengele vya utandawazi vimetagusana na vipengele vya falsafa ya Ubuntu katika riwaya za kisasa.
Thamani ya Ukizinda wa Waswahili katika Riwaya ya Kiswahili: Mifano kutoka Riwaya Teule
Makala hii inajadili kuhusu usawiri wa thamani ya ukizinda wa Waswahili katika riwaya ya Kiswahili kwa kuzingatia mifano kutoka riwaya teule. Dhana ya ukizinda huweza kutazamwa katika mielekeo mikuu mitatu. Mielekeo hiyo kwa mujibu wa Sanga (2018) na Jumanne (2025) ni mtu, vitu vya asili na sanaa. Ukizinda kama sehemu ya utamaduni wa jamii ya Waswahili, umetafitiwa zaidi katika uga wa Sosholojia (Mhlongo, 2009) kuliko katika uga wa fasihi (Jumanne, 2025). Kwa jamii ya Waswahili, ukizinda unajitokeza kama kitu chenye thamani kubwa katika utamaduni wao (Sengo, 1992). Data zinazojenga makala hii zimetokana na njia ya uchambuzi wa matini ambapo riwaya za Rosa Mistika (1971) na Harusi (1984) zilisomwa na kuchambuliwa. Aidha, makala hii imetumia mbinu ya usimbishaji wa kimaudhui katika uwasilishaji wa matokeo huku ukiongozwa na Nadharia ya Uhalisia. Matokeo ya mjadala wa makala hii yanaonesha kuwa ukizinda katika jamii za Waswahili una thamani ya namna tatu. Nazo ni: thamani ya kiutamaduni, kiteolojia na kiujumi.
Maisha ya Penina Muhando na Mchango wake katika Maendeleo ya Fasihi ya Kiswahili
Penina Muhando ni mwanazuoni aliyetoa mchango mkubwa katika maendeleo ya fasihi na lugha ya Kiswahili. Mchango wake umeonekana hasa katika tamthiliya, sanaa za maonyesho pamoja na thieta ya umma ama sanaa kwa maendeleo ya jamii. Vitabu vyake vya tamthiliya vimeonesha namna alivyochangia katika maendeleo ya tamthiliya kwa kuanzisha mbinu ya usimulizi wa kingano katika tamthiliya zake pamoja na thieta ya umma ili kusadifu utamaduni wa Kibantu. Pia, amesaidia katika kukuza lugha ya Kiswahili kwa kuongeza msamiati kupitia utunzi wake. Licha ya mchango wake huo katika tamthiliya na sanaa za maonyesho, mwandishi huyu hajachunguzwa kinagaubaga ili kubaini mchango wake katika maendeleo ya fasihi ya Kiswahili. Watafiti mbalimbali wamechunguza baadhi ya kazi zake na kumtaja kuwa ana mchango mkubwa katika fasihi pasipo kuchambua mchango huo (Mutembei 2008; Msemwa 2012 na Sayi 2023). Kutokana na umuhimu wa mtaalamu huyu katika uwanja wa fasihi, hususani katika uwanja wa tamthiliya, ndipo makala hii inakusudia kuchunguza maisha ya Penina Muhando na mchango wa kazi zake katika maendeleo ya fasihi ya Kiswahili. Data zilizomo ndani ya makala hii zimetokana na usomaji makini wa kazi zake pamoja na mahojiano baina ya mtafiti na mtafitiwa nyanjani kuhusu mchango wake katika fasihi ya Kiswahili. Makala hii inaongozwa na Nadharia ya Uhalisia iliyoibuka karne ya 19 ili kupinga Tapo la Uromansia. Nadharia hii inasisitiza usawiri wa matukio au maisha katika fasihi kama yalivyo katika maisha ya kila siku. Kupitia nadharia hii tumebaini kuwa Penina Muhando amechangia kukuza fasihi ya Kiswahili kwa kutumia lugha ya Kiswahili, kuingiza maudhui ya dini za Kiafrika katika fasihi na kuhamasisha masuala ya usawa wa kijinsia. Kadhalika, mwanzilishi wa Thieta ya Umma, fasihi ya majaribio ya Kiafrika pamoja na nadharia za fasihi ya Kiswahili.
Mchango wa Muziki wa Bongo Fleva katika Kuibua Msamiati Mpya na Maana Mpya za Kiswahili nchini Tanzania
Makala hii inachunguza jinsi muziki wa Bongo Fleva unavyochangia katika kuibua msamiati mpya na kutoa maana mpya katika lugha ya Kiswahili nchini Tanzania. Kwa kutumia Nadharia ya Uchanganuzi wa Maana katika Muktadha wa Jamii (Ethnopragmatiki), makala inachambua jinsi lugha inavyotumika katika mazingira halisi ya kijamii na kitamaduni. Makala hii ilitumia mbinu ya uchambuzi wa maudhui, ambapo nyimbo kumi (10) za Bongo Fleva zilichaguliwa kwa kutumia mbinu ya usampulishaji lengwa ili kubaini mabadiliko ya msamiati na maana. Data zilipatikana kutoka kwenye tovuti zinazohifadhi nyimbo “lyrics” kama vile “Genius.com” na “LyricFind”. Matokeo yanaonesha kuwa muziki wa Bongo Fleva unachangia kwa kiasi kikubwa katika kuibua maneno mapya na kubadilisha maana ya maneno yaliyokuwepo. Hii ni kwa kuwa Wasanii wanatumia lugha ya taswira, mafumbo, na msamiati wa kisasa kuakisi masuala ya kijamii, kisiasa, na kiuchumi. Pia, uchunguzi unaonesha kuwa Bongo Fleva si tu burudani, bali chombo cha kuboresha na kuendeleza Kiswahili, huku ukichangia katika ukuaji wa msamiati na uhamasishaji wa matumizi ya lugha katika jamii. Hivyo, wataalamu wa lugha na jamii hawana budi kutambua na kuthamini mchango huu muhimu katika ukuaji wa Kiswahili kama lugha hai na inayobadilika.
Mchango wa TEHAMA na Changamoto Zake katika Ufundishaji na Ujifunzaji wa Msamiati wa Kiswahili Tanzania
Makala hii inachunguza mchango wa Teknolojia ya Habari na Mawasiliano (TEHAMA) na changamoto zake katika ufundishaji na ujifunzaji wa Kiswahili nchini Tanzania. Shabaha kuu ilikuwa kubainisha namna TEHAMA inavyochangia katika mbinu za ufundishaji, kuongeza ufanisi wa ujifunzaji, na kuimarisha mawasiliano ya kielimu katika mazingira ya kidijitali. Makala hii ilitumia mkabala wa kimaelezo, ambapo data zilikusanywa kupitia hojaji na mahojiano. Watoataarifa waliohusika ni walimu wa Kiswahili, wanafunzi kutoka vyuo teule vya elimu ya juu, wataalamu wa lugha na wataalamu wa TEHAMA walioteuliwa kwa kutumia mbinu ya usampulishaji lengwa. Makala iliongozwa na Nadharia ya Ujifunzaji wa Kielektroniki, inayosisitiza jinsi watu wanavyopokea, kuchakata na kuhifadhi maarifa kupitia vifaa vya kidijitali. Nadharia hii inaeleza kwamba ujifunzaji wa lugha unaweza kuboreshwa kupitia matumizi ya maandishi, picha, sauti, na mwingiliano wa kidijitali. Matokeo ya utafiti huu yanaonesha kuwa TEHAMA imeongeza motisha ya wanafunzi, kupanua mbinu za ufundishaji, na kurahisisha upatikanaji wa rasilimali za kujifunzia msamiati wa Kiswahili. Hata hivyo, changamoto kama upungufu wa vifaa, ujuzi mdogo wa walimu, na ubovu wa miundombinu ya mtandao bado zinakwamisha ufanisi wa matumizi ya TEHAMA katika ufundishaji na ujifunzaji wa msamiati wa lugha. Kwa jumla, makala inadhihirisha kuwa TEHAMA ni nyenzo muhimu katika ufundishaji na ujifunzaji wa msamiati wa Kiswahili licha ya changamoto za miundombinu zilizopo.
Tija za Tohara kwa Jamii za Kiafrika: Uchunguzi wa Mhusika Omolo katika Riwaya ya Ua la Faraja (2004)
Katika jamii nyingi za Kiafrika, tohara ni mchakato wenye thamani na tija kubwa kwa baadhi ya makabila, husuani kwa kijana wa kiume. Katika makabila hayo, asiyetahiriwa huonekana kuwa bado ni mtoto na hajakomaa kifikra na kiutu, ambapo huweza hata kutengwa katika kushirikishwa baadhi ya masuala ya kijamii. Kijana huyo kama umri wake ni mkubwa, huweza kudharauliwa na rika lake na hata waliopo chini yake. Sambamba na hilo, katika maisha halisi ya Waafrika, tohara huchukuliwa kwa thamani inayoweza kuendeleza na kuhifadhi utambulisho wa kitamaduni na kijamii. Kwao, tohara humfanya mtu atambulike kwa namna tofauti na ilivyokuwa awali. Kwa jumla, thamani ya tohara kwa Waafrika ni suala lililowashughulisha wataalamu wengi. Hata hivyo, pamoja na kuwepo kwa tafiti nyingi kuhusu tohara kwa Waafrika, bado tija za tohara kwa kufungamanisha na fasihi andishi haijamakinikiwa kwa umahususi wake. Kwa hiyo, makala hii inashughulikia jambo hilo kwa kumrejelea mhusika Omolo kutoka riwaya ya Ua la Faraja (2004). Data za matokeo haya zilipatikana maktabani kwa kutumia mbinu ya usomaji matini. Vilevile, misingi ya Nadharia ya Sosholojia ya Kifasihi imetumika katika mchakato wa kuchunguza, kuchanganua, na kuwasilisha data zilizozaa matokeo hayo. Mjadala unaonesha kwamba tohara katika maisha ya Waafrika ina tija mbalimbali kulingana na utoshelevu wa kaida zao. Makala hii inajadili tija nne; nazo ni: Kudumisha mila, kuleta heshima kwa mhusika, kujikinga na magonjwa, na kujenga ujasiri na ukakamavu.
Utathmini wa Vitendoneni katika Ngano za Kinyankole
Makala hii inabainisha vitendoneni katika ngano za Kinyankole na athari za vitendoneni hivyo kwa wasikilizaji. Wanyankole wa jadi walizoea kusimuliana ngano na usimulizi wao ulitumia vitendoneni ambavyo viliathiri hadhira na kuichochea kutenda. Hata hivyo, vitendoneni hivi vilikuwa havijabainika. Makala hii, kwa hiyo, inabainisha, inachanganua na inawasilisha vitendoneni vinavyojitokeza katika ngano za Kinyankole na jinsi vinaathiri hadhira. Uchambuzi wa vitendoneni hivi umeongozwa na nadharia ya Kitendoneni ya Austin (1962). Data ya utafiti imekusanywa kwa kutumia mbinu ya mahojiano na uchunguzi shirikishi na imetoka kwa watafitiwa 36 ambao tumewateua kimaksudi. Kutoka kwa ngano ishirini tulizokusanya nyanjani, tumechambua ngano saba ambazo tumeteua kinasibu. Uchanganuzi wa data umejikita kwa mkabala wa kiethnografia wa muundo wa kithamano ambao unawasilisha data kiufafanuzi na kimaelezo. Utafiti umegundua kuwa usimulizi wa ngano za Kinyankole unatumia mitindo kisanaa na mitindo hiyo inatumia vitendoneni vinavyoathiri wasikilizaji na kuwachochea kuitikia kwa kutekeleza majukumu mbalimbali. Vitendoneni ambavyo vimebainika ni vya maamuzi, vya maagizo, maagano, maelezo, hisia na vya hulka. Vitendoneni hivi vinaathiri wasikilizaji kwa njia chanya na kwa njia hasi. Kichanya, vinachochea hadhira kutekeleza majukumu kama vile kufanya kazi kwa bidii na kuendeleza maadili ya kitamaduni. Kihasi, vinaibua mihemuko, huzuni, chuki na hamu ya kulipiza kisasi. Makala hii imehitimisha kwamba vitendoneni vinavyotumiwa katika usimulizi wa ngano za Kinyankole vinachangia uimarishaji wa maadili na utekelezaji majukumu fulani.
Tamathali za Usemi na Uchimuzi wa Maudhui ya Mamlaka katika Asali Chungu
Lengo la makala haya ni kuchunguza jinsi Said Ahmed Mohamed anavyotumia tamathali za usemi mbalimbali kama vipengele vya kimtindo katika kuibua maudhui ya mamlaka katika riwaya yake ya Asali Chungu. Uchunguzi huu uliongozwa na Nadharia ya Uchimuzi, hasa mhimili wa ukiushi wa nadharia hiyo. Data ilikusanywa kwa kunakili madondoo kutoka katika riwaya ya Asali Chungu. Usampulishaji ulifanywa kimaksudi kwa kulenga madondoo yanayochimuza maudhui ya mamlaka katika riwaya hiyo. Uchanganuzi wa data ulifanywa kitaamuli kwa kutambulisha ruwaza na mienendo ya kiisimu iliyobainika katika madondoo. Kisha, uamilifu wa ruwaza na mienendo hiyo ulichanganuliwa kwa kuzingatia muktadha wa ruwaza na mienendo hiyo, mintarafu suala la mamlaka. Matokeo ya utafiti huu yanaonyesha kwamba sitiari na kinaya ndizo tamathali za usemi zilizotumiwa hasa na mwandishi kusawiri maudhui ya mamlaka katika riwaya yake. Utafiti huu unapendekeza kwamba uchunguzi kuhusu tamathali za usemi uhusishwe na vipengele vingine vya kimtindo kama vile kipengele cha kileksika na cha kisintaksia.
Mofosemantiki na dhima ya Majina ya Ng’ombe kwa Kigezo cha Rangi: Mifano kutoka Jamiilugha ya Ginantuzu
Makala hii inahusu uchunguzi wa mofolojia na semantiki katika majina ya ng’ombe kwa kigezo cha rangi hususani katika jamiilugha ya Ginantuzu. Lengo kuu la makala hii ni kubainisha maumbo yaliyomo katika majina ya ng’ombe, maana na dhima za majina ya ng’ombe. Utafiti huu ulifanywa katika mkoa wa Simiyu, wilaya ya Bariadi vijijini. Jumla ya vijiji viwili vilipitiwa na mtafiti. Vijiji hivyo ni Ihusi na Nkindwabiye. Sampuli ya watoataarifa sita (6) iliteuliwa na mtafiti kwa ajili ya mahojiano ili kukidhi lengo la makala hii. Kwa kutumia usampulishaji lengwa wastani wa watoataarifa (3) kwa kila kijiji walipatikana. Watoataarifa waliteuliwa kwa kuzigatia kigezo cha usampulishaji lengwa. Data za uwandani zilikusanywa kwa kutumia mbinu ya mahojiano, ushuhudiaji na mapitio ya nyaraka za maktabani na mitandaoni. Ili kufanikisha kazi hii, makala ilitumia nadharia ya Semeotiki iliyoasisiwa na Ferdinand de Saussure. Aidha, Mkabala wa kitaamuli ndio umetumiwa kubainisha maumbo, maana na dhima za majina ya ng’ombe. Matokeo yameonesha kuwa majina ya ng’ombe dume yameundwa kwa mashina ya ng’ombe jike kwa kuongezewa mofu tangulizi inayobeba maana ya dume. Jumla ya alomofu tatu zinazobanisha jinsia ya kiume zilipatikana. Alomofu hizo ni gί-, gid- na gida-. Mwisho makala hii inapendekeza uchunguzi zaidi wa kiisimu kuhusu utoaji wa majina ya mifugo kuendelea kufanyika ili kuimarisha mawasiliano katika jamii mbalimbali za wafugaji na kuyahifadhi majina hayo kwa ajili ya vizazi vijavyo.
Uchanganuzi wa Mofu katika Kauli Mbalimbali za Mnyambuliko wa Vitenzi vya Silabi moja: Lahaja ya Ginantuzu
Suala la mfuatano wa mofu katika kauli za vitenzi limewavuta wanaisimu wengi. Hata hivyo, hakuna utafiti ambao umefanyika katika Kisukuma lahaja ya Ginantuzu kuhusu mfuatano wa mofu katika kauli za vitenzi vya silabi moja. Kwa hiyo, makala hii ililenga kuchunguza uchanganuzi wa mofu katika kauli mbalimbali za mnyambuliko wa vitenzi vya silabi moja katika lahaja ya Ginantuzu. Lengo la makala hii lilikuwa kuchunguza vitenzi vyenye silabi moja na kubainisha mfuatano wa mofu katika kauli za vitenzi katika lahaja ya Ginantuzu. Utafiti ulifanyika katika kata za Sapiwi na Matongo wilaya ya Bariadi Vijijini. Vijiji viwili vilipitiwa na mtafiti. Vijiji hivyo ni Igegu na Matongo. Jumla wa watoataarifa 20 walifikiwa kwa uwiano sawa wa kijinsia. Vitenzi 80 viliteuliwa na mtafiti na kuwekwa katika kategoria mbili; vitenzi visoukomo katika kundi moja na vitenzi vya silabi moja katika kundi jingine na kupelekwa kwa watoataarifa. Watoataarifa waliteuliwa kwa kuzigatia kigezo cha usampulishaji lengwa. Data za makala zilikusanywa kwa mbinu ya Ushuhudiaji, mahojiano, hojaji na mapitio ya nyaraka za maktabani, makavazi na mitandaoni. Kama mwongozo wa kazi hii, makala imetumia nadharia ya Kanuni Tazamishi (KAT). Aidha, Mkabala wa kitaamuli ndio umetumiwa kubainisha mfuatano wa mofu na kauli. Matokeo ya makala ilibaini kauli sita (6) za vitenzi. Jumla ya vitenzi kumi vya silabi moja katika lahaja ya Ginantuzu vilipatikana. Makala pia imeonesha kuwa, baadhi ya vitenzi vya silabi moja havikubali kupokea baadhi ya mofu za kauli husika. Kikanuni, upangaji wa kauli hizi sio wa kubandika tu bali unafuata kanuni ya utokeaji wake.
Usawiri wa Ujumi katika Fasihi Simulizi: Uchambuzi wa Ngano za Wahehe
Lengo la makala hii ni kujadili namna ujumi unavyosawiriwa katika fasihi simulizi, hususani ngano za Wahehe. Kusawiriwa kwa ujumi katika ngano za Wahehe kupitia vipengele vya ujumi kumeweka bayana uwiano wa vipengele hivyo na jamii husika. Aidha, athari zake kwa jamii husika zimebainishwa. Utafiti uliozaa makala hii ulitumia mbinu za kitaamuli. Data zilikusanywa kwa kutumia njia za uchambuzi matini na mahojiano. Ngano teule zilipatikana kwa kutumia sampuli lengwa. Utafiti na mjadala vimefanywa kwa kutumia Nadharia ya Ki-Marx iliyoasisiwa na Karl Marx na Fredrick Engels. Nadharia hii imekuwa faafu katika utafiti wa makala hii kwasababu inatumia mbinu za kipembuzi katika kuchanganua masuala ya kijamii na kiutamaduni. Matokeo yameonesha kwamba ujumi unaweza kusawirika katika ngano za Wahehe kupitia vipengele vyake, ambavyo ni ujumi katika mtu, asili, vitu, na sanaa. Aidha, vipengele hivyo vinaweka wazi idili za jamii husika zinazotokana na masuala mbalimbali yaliyopo kwenye jamii kama vile uongozi, malezi, ndoa, ufugaji, ulinzi, na kilimo.
Mikakati ya Utetezi wa Mazingira katika Riwaya za Nakuruto na Bustani Ya Edeni
Makala haya yanalenga kutathmini utetezi wa mazingira katika riwaya za Nakuruto (2009) ya Clara Momanyi na Bustani ya Edeni (2001) ya Emmanuel Mbogo. Kufuatia uharibifu wa mazingira kote ulimwenguni, utetezi wa mazingira umekuwa ukifanyika katika majukwaa mbalimbali yakiwemo makongamano ya kimataifa, mashirika ya uanaharakati na katika vyombo vya habari. Katika miaka ya hivi karibuni wanafasihi pia wameanza kutumia fasihi kama jukwaa la utetezi wa mazingira katika kazi zao za riwaya, tamthilia, hadithi fupi na ushairi. Jambo hili ndilo lililomvutia mtafiti kuchunguza namna suala la utetezi wa mazingira lilivyoshughulikiwa katika riwaya teule. Utafiti huu uliongozwa na Nadharia ya Uhakiki-Ikolojia kwa mujibu Glotfelty (1996). Muundo wa utafiti huu ni wa kimaelezo. Sampuli ya utafiti huu ni riwaya za Nakuruto (2009) na Bustani ya Edeni (2001) ambazo ziliteuliwa kimakusudi ili zichunguzwe. Matokeo ya utafiti huu yalionyesha kuwa mikakati mbalimbali kama vile dini, sheria, vyombo vya habari, mabango, nyimbo na maandamano imetumika kuyatetea mazingira. Makala haya yatawachochea wanaharakati wa mazingira katika kutumia majukwaa mbalimbali kuyatetea mazingira. Aidha, utafiti huu utapiga jeki juhudi za Wizara ya Mazingira katika kuhamasisha jamii kuhusu uharibifu dhidi ya mazingira.
Utata wa Baadhi ya Viambishi Tamati katika Vitenzi vya Kiswahili
Baadhi ya viambishi tamati katika vitenzi vya Kiswahili vimechanganuliwa na kuelezwa kwa namna zinazokinzana miongoni mwa wanaisimu mbalimbali. Makala hii inafafanua utata unaojitokeza katika suala hilo na kisha kupendekeza suluhisho muafaka. Makala hii ni matokeo ya utafiti wa mapitio ya machapisho pamoja tajiriba ya elimu ya sayansi ya lugha ya Kiswahili ya mwandishi akiwa na uzoefu wa kufundisha isimu ya lugha ya Kiswahili na Kiingereza chuoni kwa miaka zaidi ya kumi. Aidha, mwandishi anajenga hoja za kimantiki baada ya tafakari tunduizi ya masuala tatanishi huku hoja hizo zikishadadiwa kwa kupanua data husika. Upanuzi wa baadhi ya data ulisaidiwa na wadau wa Kiswahili katika makundi ya WhatsApp ya Kiswahili na isimu. Utata wa ufafanuzi na uchanganuzi unaooneshwa katika makala hii unahusu baadhi ya viambishi tamati ishilizi “a, e, i na u,’’ katika vitenzi vya Kiswahili. Halikadhalika, utata mwingine ni kuhusu viambishi tamati vilivyopata kuchanganuliwa au kubainishwa na wanaisimu waliotangulia. Baadhi ya wanaisimu wamechanganua kwa namna hii: “-eni/-uni/-ini” (mf. lim-eni/thubut-uni/safir-ini) huku wanaisimu wengine wakichanganua hivi: “-ni” (mf. lime-ni/thubutu-ni/safiri-ni). Makala hii imependekeza uchanganuzi na ufafanuzi mpya wa viambishi hivyo: “-en-i” (mf. lim-en-i), “-un-i” (mf. thubut-un-i) na “in-i” (mf. safir-in-i). Katika uchanganuzi huu mpya, viambishi -en-, -un-, na -in- vinarejelea dhana ya upamoja.
Kupotea kwa Maneno Chanzi katika Lahaja za Kiswahili: Uchunguzi Kifani wa Lahaja ya Kipemba
Tafiti mbalimbali zinaonesha kwamba, baadhi ya lahaja za Kiswahili zinaelekea kupoteza uasili wake kutokana na sababu mbalimbali zikiwamo za kijamii na kihistoria. Kupotea kwa maneno chanzi katika lahaja ni tatizo linalohitaji umakini wa haraka kwa sababu huenda kizazi kijacho kisiweze kuyatambua kabisa maneno hayo. Pamoja na ukweli huo, hakujawa na uchunguzi wa kina unaoonesha mifano kuntu ya maneno chanzi ambayo yanaonekana kupotea katika lahaja mbalimbali za Kiswahili ikiwamo lahaja ya Kipemba. Hivyo, makala hii inachunguza mifano ya maneno chanzi yanayoanza kupotea katika lahaja hiyo. Kwa hakika uchunguzi huu utasaidia kuyaweka bayana maneno hayo ili yabaki hai na yaendelee kutumiwa na watafiti pamoja na waandishi mbalimbali wa lugha ya Kiswahili na lahaja zake. Aidha, makala imechunguza sababu pamoja na athari za kupotea kwa maneno chanzi. Utafiti huu umeongozwa na Nadharia ya Umuundo iliyoasisiwa na De Saussure mwanzoni mwa karne ya 20. Data za makala hii zimekusanywa kupitia mbinu ya usomaji wa nyaraka, ushuhudiaji, usaili na hojaji. Makala imebaini kuwa kuna maneno chanzi mbalimbali ambayo yamepotea na mengine yanaendelea kupotea katika lahaja hiyo. Aidha, makala inatoa mchango mkubwa kwa taasisi za BAKITA na BAKIZA kwa kuwa zitaweza kuyatumia maneno hayo katika uundaji na usanifishaji wa istilahi za Kiswahili. Pia, watafiti na waandishi mbalimbali wa lahaja za Kiswahili wataweza kuyatumia maneno hayo katika tafiti zao. Makala imetoa mapendekezo ya kufanyika kwa uchunguzi zaidi wa maneno hayo katika lahaja nyingine mbalimbali za Kiswahili.
Sababu za Kupungua kwa Matumizi ya Majina ya Asili Nchini Tanzania: Mifano Kutoka Ginantuzu Lahaja ya Kisukuma
Miaka ya hivi karibuni majina ya asili yamekuwa yakikabiliwa na changamoto ya kupotea kwa kasi isiyo kifani hasa kwa vijana nchini Tanzania. Makala hii imechunguza sababu za kupungua kwa matumizi ya majina ya asili katika koo za Ginantuzu, mojawapo ya lahaja za Kisukuma. Makala imeongozwa na baadhi ya maswali. Maswali hayo ni: Kwa nini majina ya asili yanapungua kila kukicha nchini Tanzania? Nini sababu za kupungua kwa matumizi ya majina ya asili hasa kwa vijana? Nini athari kwa jamii iwapo majina ya asili yakipotea? Data za makala hii zilikusanywa kwa mbinu ya ushuhudiaji, mahojiano, hojaji na mapitio ya nyaraka za maktabani, makavazi na mitandaoni. Makala ilitumia mkabala wa kitaamuli. Matokeo ya makala yameonesha kuwa, sababu za kupungua kwa matumizi ya majina ya asili katika koo za Ginantuzu ni mwingiliano wa ndoa katika familia, kuingia kwa dini ya Ukristo, kuporomoka kwa maadili kwa vijana, uhamiaji, kukosa umaarufu kwa majina ya asili, kasumba za ustaarabu kwa vijana, baadhi ya majina kupitwa na wakati, kukosa elimu kuhusu majina ya asili, na utandawazi. Aidha, makala pia inaonesha kuwa athari za kupotea kwa majina ya asili ni: kupoteza utambulisho wa jamii, kupoteza utamaduni, na kuhafifisha falsafa asilia za Ginantuzu zilizofumbatwa katika majina hayo. Makala inapendekeza kuwa wanajamii wanapaswa kupewe elimu kuhusu maana ya majina ya asili, pamoja na umuhimu wa kuyatumia. Hii itakuwa njia mwafaka ya kuhifadhi utamaduni, falsafa na historia ya jamii ya Ginantuzi kupitia majina ya asili.
Matumizi ya Lugha katika Mandhari-Lugha ya Mji wa Njombe: Uchanganuzi wa Maandishi Katika Mabango ya Pikipiki
Makala haya yamechunguza matumizi ya lugha katika mandhari-lugha ya mji wa Njombe, kwa kujikita katika maandishi yanayopatikana kwenye mabango ya pikipiki mjini humo. Lengo la utafiti lilikuwa ni kubainisha lugha inayotumika katika mabango ya pikipiki mjini Njombe. Aidha, utafiti ulilenga kuchanganua matumizi ya lugha katika muktadha wa jamii husika. Makala yaliongozwa na Nadharia ya Semiotiki ya Kijamii kama ilivyofafanuliwa na Michael Halliday (1978). Nadharia hii husisistiza kwamba lugha inaweza kuchunguzwa kikamilifu katika vipengele vya maana na dhima kwa kuihusisha na muktadha wa matumizi katika jamii husika. Data zilikusanywa kwa njia ya ushuhudiaji, upigaji picha na mahojiano huru. Data zilizokusanywa ziliwasilishwa kwa njia ya kimaelezo na takwimu. Matokeo ya utafiti yalibainisha kuwa 83.5% ya maandishi kwenye mabango ya pikipiki yalitumia lugha ya Kiswahili. Asilimia 16.5 ya maandishi iliyobaki ilijikita katika vikundi vitatu vya matumizi ya lugha, kila kikundi kikichukua 5.5%. Vikundi hivyo ni pamoja na maandishi yaliyochanganya Kiswahili na lugha ya kiasili, yale yaliyokuwa ya lugha ya kiasili pekee na yale ya lugha ya kigeni pekee. Aidha, ilibainika kuwa maandishi kwenye mabango ya pikipiki yalitumika kutekeza dhima mbalimbali kama vile kuhimiza umuhimu wa bidii na kazi, uadilifu, na uvumilivu. Isitoshe, baadhi ya maandishi yalitumika kujitambulisha na kujinasibisha, kuonyesha imani ya dini katika maisha ya binadamu pamoja na kubainisha uhuru alionao mtu katika kufanya maamuzi. Uelewa wa dhima hizi ulitokana na uelewa wa maana ya maandishi kwenye mabango hayo uliojikita katika muktadha wa jamii husika.
Athari ya Upokezi wa Matendo ya Utu kwa Binadamu: Mfano wa Riwaya za Said Ahmed Mohamed
Ili pawepo na mahusiano mema kati ya binadamu, lazima pawepo na utu. Utu, hasa huhusishwa na binadamu. Hali kadhalika, huhusisha wema wowote unaomtendea mtu. Waandishi mbalimbali wa fasihi ya Kiswahili wamedhihirisha utu katika utunzi wao. Mtu anapopokea tendo la utu, huathirika kwa namna mbalimbali. Makala haya yanachunguza athari ya upokezi wa matendo ya utu kwa binadamu. Lengo kuu la makala ni kueleza binadamu anavyoathirika kwa njia mbalimbali kutokana na utu wa viumbe wa kiuhalisiajabu. Viumbe wa kiuhalisiajabu kama wanavyoitwa ni viumbe wenye sifa za kiajabuajabu. Ni viumbe tofauti na binadamu halisi na wenye nguvu fulani. Kutokana na nguvu hizo, huweza kufanya matendo mbalimbali. Makala iliongozwa na nadharia ya kiuhalisiajabu kama inavyofafanuliwa na Zamora na Wendy (1995). Muundo wa kimaelezo ulitumika huku eneo la utafiti likiwa fasihi ya Kiswahili, utanzu wa Riwaya. Sampuli ya kimakusudi ilitumika kuteua riwaya tatu za Said A. Mohamed hususan: Babu Alipofufuka (2001), Dunia Yao (2006) na Nyuso za Mwanamke (2010). Data ilikusanywa kutokana na kusoma riwaya hizo tatu zilizoteuliwa na kudondoa sehemu zilizolingana na malengo ya utafiti. Data ilidondolewa, ikanukuliwa, ikapangwa kisha kuchanganuliwa. Matokeo yalionyesha kuwa viumbe wa kiuhalisiajabu walidhihirisha utu kwa binadamu kwa namna mbalimbali na athari yake ikabainika. Utafiti huu unatoa mchango kwa walimu na wataalamu wa fasihi katika taaluma ya fasihi simulizi.
Uhifadhi wa Utamaduni kupitia Mchakato wa Tafsiri: Mifano ya Tafsiri ya Riwaya za Kaburi Bila Msalaba na Bwana Myombekere na Bibi Bugonoka, Ntulanalwo na Bulhawali
Tafsiri ni mchakato wa kuhawilisha mawazo au ujumbe ulio katika lugha ya maandishi kutoka lugha chanzi kwenda katika lugha lengwa. Taaluma ya tafsiri inatumika kama nyenzo ya kueneza utamaduni, maarifa mapya, ujuzi, na uzoefu kutoka kwa jamii moja kwenda nyingine. Makala hii inakusudia kueleza jinsi utamaduni wa Kiafrika unadumishwa na kuhifadhiwa kupitia mchakato wa tafsiri. Makala iljikita katika uchanganuzi wa tafsiri ya Kaburi Bila Msalaba (1969) na Bwana Myombekere na Bibi Bugonoka Ntulanalwo na Bulhawali (1981). Makala hii ilipania kutoa maelezo jinsi tafsiri ya riwaya hizi ambazo ni hazina ya hifadhi ya utamaduni wa Kiafrika, inavyochangia na kuendeleza uhifadhi wa utamaduni kutoka lugha moja hadi nyingine. Utafiti huu uliongozwa na nadharia ya Skopos inayosisistiza lengo la tafsiri kuzingatiwa kabla ya zoezi la tafsiri kuanza. Data za utafiti huu zilikusanywa kwa kusoma na kuchambua matini chanzi Kaburi Bila Msalaba na Bwana Myombekere na Bibi Bugonoka Ntulanalwo na Bulhawali na matini lengwa, Unmarked Grave na Mr. Myombekere and His Wife Bugonoka, Their son Ntulanalwo and Daughter Bulihwali. Makala hii ililenga kuangazia vipengele vya kitamaduni vilivyohawilishwa kutoka utamaduni chanzi na kuingizwa kwa utamaduni lengwa na jinsi vinavyochangia uhifadhi wa utamaduni katika jamii mahususi. Mkabala wa kitaamuli ulitumika katika uwasilishaji wa data. Matokeo yalidhihirisha kwamba vipengele vya kitamaduni vimehawilishwa kutoka lugha moja kwenda nyingine hivyo basi, uhifadhi wa utamaduni umewezeshwa kupitia mchakato wa tafsiri.
Majuto ni Mjukuu: Uchunguzi wa Mhusika Ngoma katika Riwaya ya Ua la Faraja
Maisha ya mtu ni hadithi inayopaswa kusimuliwa ili kutoa mafunzo kwa jamii kuhusu mapito ya mhusika. Hii inatokana na ukweli kwamba kila mtu katika jamii ana mambo mazuri na/au mabaya ya kusimulia yanayohusu mapito ya maisha yake. Yapo masimulizi yanayofurahisha kutokana na matendo ya mhusika na mengine husikitisha kiasi cha kumfanya mhusika kuyajutia maisha yake kutokana na kufanya au kutofanya jambo fulani. Kwa msingi huo, makala hii ililenga kuchunguza methali inayosema “majuto ni mjukuu” kwa kuchunguza maisha ya mhusika Ngoma katika riwaya ya Ua la Faraja (2004). Mhusika huyu ameteuliwa kama kiwakilishi cha wahusika wengi ambao katika maisha yao, walifanya na/au hawakufanya mambo fulani ambapo kutokana na kufanya na/au kutokufanya kwao, kulisababisha majuto katika maisha yao. Pia, riwaya hii imeteuliwa kama sampuli ya riwaya mbalimbali zenye wahusika wenye sifa kama za mhusika Ngoma. Data zilitokana na uchambuzi wa riwaya ya Ua la Faraja. Vilevile, Nadharia ya Uhalisia ilitumika kama mwongozo katika ukusanyaji wa data, uchambuzi na uwasilishaji wa matokeo ya utafiti wa makala hii. Matokeo yanaonesha kwamba ziko sababu kuu nne zilizosababisha Ngoma ayajutie maisha yake. Sababu hizo ni kukosa uaminifu katika ndoa, kuitelekeza familia yake, kuendekeza anasa, na kutowajali ndugu zake.
Copyright (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Digitising Kiswahili for Translation Economy
Translation currently is one of the biggest currency earners globally whose net worth stands in billions of US Dollars. Perhaps, when compared to teaching, translation becomes the second richest single entity in a pool of Language Service Providers. Kiswahili language, in its quest to be among the top languages globally, has embraced translation and increasingly expanding its horizon. This paper therefore purposed to find out the state and quality of online translation tools like Google Translate as used by Kiswahili clients in translation services. The research methodology used was qualitative. A random sampling technique was used to get sample words, phrases, and sentences. The results show that Google Translate has demonstrated excellent translation results when it comes to individual lexemes as compared to phrases and sentences. In some cases, the phrases, especially when used figuratively, have the potential to mislead and give birth to spurious translation. The results of this research will go a long way in helping improve online translation from and into Kiswahili hence not only improving Kiswahili but also opening potentialities of other African languages.
Uhakiki wa Itikadi Zilizofumbatwa Kijazanda kwenye Nyimbo za Kiasili za Kikamba
Makala haya yanachunguza itikadi zilizofumbatwa kijazanda katika nyimbo za kiasili za Kikamba. Lengo kuu la makala ni kuhakiki itikadi za Wakamba zinazofumbatwa kijazanda kwenye nyimbo teule. Uchunguzi huu ni wa kithamano. Mbinu ya kimaelezo ilitumika katika ukusanyaji na uchanganuzi wa data. Data ya kimsingi ilitokana na nyimbo nane za kiasili za Kikamba zinazosheheni jazanda. Nyimbo zenyewe zilikusanywa kutoka Tume ya Permanent Presidential Music Commission nchini Kenya. Uteuzi huo ulifanyika kimaksudi kwa maana utafiti ulilenga kuhakiki itikadi zinazofumbatwa kijazanda kwenye nyimbo teule. Data ya uchunguzi huu imechanganuliwa na maelezo kutolewa kulingana na lengo la utafiti na mihimili ya kinadharia. Utafiti umeongozwa na Nadharia ya Jazanda Dhanifu na ile ya Itikadi. Kimsingi, huu ni utafiti wa maktabani kwa kuwa data muhimu zilitokana na rekodi zilizowekwa. Matokeo ya utafiti yalibainisha kuwa nyimbo za kiasili za Kikamba huwasilisha itikadi za Wakamba zilizofumbatwa kijazanda. Itikadi zenyewe zimejikita katika masuala kama vile tohara, kazi, ndoa na mapenzi, ubikira, utamaduni, malezi na mauti. Matokeo ya utafiti huu yanakuza maarifa kuhusiana na dhima ya kipera cha nyimbo katika fasihi simulizi za Kiafrika. Makala haya yanapendekeza kwamba ufasiri wa jazanda kwa mujibu wa nadharia ya Udenguzi ufanywe ili kubaini fasiri mbalimbali kwa mujibu wa hadhira.
Uamilifu wa Jazanda Kwenye Nyimbo za Kiasili za Kikamba
Jamii ya Wakamba huwasiliana kwa njia mbalimbali fasihi simulizi ikiwa njia mojawapo. Fasihi simulizi ya Wakamba hujumuisha vipera anuai nyimbo za kiasili zikiwemo. Nyimbo za kiasili ni maarufu na huwasilishwa katika takriban kila shughuli na hafla za kijamii. Kupitia nyimbo hizi, itikadi ya Wakamba huwasilishwa kwa hadhira. Hata hivyo, itikadi hii aghalabu hufumbatwa kijazanda. Makala haya yanatathmini uamilifu wa jazanda mahsusi kifani na kimaudhui kwenye nyimbo za kiasili za Kikamba. Data ya utafiti imechanganuliwa na maelezo kutolewa kulingana na malengo ya utafiti na mihimili ya kinadharia. Nadharia ya Jazanda Dhanifu imeuongoza uhakiki wa data. Data ya kimsingi ilitokana na nyimbo za kiasili za Kikamba zilizokusanywa kutoka Tume ya Permanent Presidential Music Commission nchini Kenya. Nyimbo zilizosheheni jazanda zilisampuliwa kimakusudi. Matokeo ya utafiti huu ni rejeleo muhimu kwa taaluma ya fasihi simulizi ya Kiswahili na lugha nyingine za Kiafrika.
Viashiria vya Kujiua: Uchunguzi wa Mhusika Kazimoto katika Riwaya ya Kichwamaji
Wahusika katika kazi za fasihi huumbwa kwa ustadi mkubwa kwa lengo la kubeba tafakuri na fikra za mtunzi kuhusu maisha ya jamii. Katika uumbaji huo, aghalabu, binadamu husawiriwa kama kiumbe anayeteseka na anayeishi katika ulimwengu usiomjali, aliyezungukwa na mateso na ubwege[1], na anayeshindwa kukabiliana vyema na uhalisia wake (Wamitila, 2002). Mambo hayo, ndiyo huweza kusababisha afanye maamuzi fulani kama vile kujiua. Hivi ndivyo anavyofanya Euphrase Kezilahabi katika riwaya ya Kichwamaji (1974) anapomuumba mhusika anayejiua. Hata hivyo, kwa kuwa kujiua huambatana na viashiria mbalimbali, makala haya yanajadili viashiria vya kujiua kwa mhusika mkuu katika riwaya teule tu. Riwaya hiyo imeteuliwa kwa sababu ina mawanda ya kutosha yaliyowezesha kupata data zilizolengwa katika makala haya. Pia, riwaya hiyo imeteuliwa kama sampuli ya kuwakilisha riwaya nyingine zenye viashiria vya kujiua. Misingi ya Nadharia ya Udhanaishi imetumika katika uchunguzi, uchanganuzi na uwasilishaji wa matokeo. Data zilikusanywa kwa kutumia mbinu ya uchambuzi wa matini. Mjadala umebainisha kwamba katika riwaya ya Kichwamaji vipo viashiria vinne vya kujiua vilivyomkumba Kazimoto kabla ya kujiua kwake. Viashiria hivyo ni kukata tamaa, kujitenga kijamii, kuzungumzia masuala ya kujiua na mabadiliko ya tabia. Makala yanahitimisha kwamba jamii inahitaji kupewa elimu ya kutosha kuhusu kujiua kwa wahusika pamoja na viashiria vyake ili iweze kumtambua na kumsaidia mtu mwenye viashiria vya kujiua. [1]Mtazamo wa kidhanaishi unaopinga kuwepo kwa maana na ufahamu katika maisha ya binadamu, kutokana na kukata tamaa na kukosa tumaini la kuishi. Kwa mujibu wa Esslin (2001), ubwege ni hali ya kukosa nia ya kufanya jambo fulani na kutengwa katika imani za kidini, tabia za kiungu na mizizi ya akili na mawazo ya mtu. Hii ina maana kwamba ubwege ni kitendo cha kudadisi hali ya binadamu ya kuendelea kuishi ilhali maisha hayana maana tena.